Leonardo daVinci
( 1452 - 1519 )

"MAN - INVENTOR - GENIUS"

Een afbeelding van Leonardo daVinci uit zijn actieve periode.

Levensloop
Wie was Leonardo daVinci? Was hij een groot schilder die zich ook met techniek bezig hield of was hij een inventief, begaafd en inspirerend technicus met een enorme kunstzinnige begaafdheid? Voor velen is Leonardo hoofdzakelijk bekend door zijn schilderijen, muurschilderingen en beelden. De Monalisa, Het laatste Avondmaal, de David en de vrouw met de Hermelijn, zijn slechts enkele wereldberoemde kunstuitingen van zijn hand. Echter, zijn technisch inzicht en creativiteit zijn, bijna letterlijk, een onbeschreven en onderbelicht stuk historie gebleven omdat hij op dit vlak zijn tijd ver vooruit lag. Zijn ideeën en ontwerpen voor talloze apparaten en constructies zijn wel de inspiratie geweest voor vele producten en constructies die in onze huidige technologische maatschappij nog steeds herkenbaar zijn, maar niet als zodanig herkend worden.
Waarom? Het antwoordt hierop ligt mogelijk in de tijdgeest waarin Leonardo leefde. Nieuwe ideeën die afweken van de bestaande normen en waarden werden door de clerus niet getolereerd en de straffen om ze openbaar te maken en te promoten gingen ver, heel ver!
Leonardo (officieel: Lionardo di ser Piero da Vinci) werd in 1452 geboren als een buitenechtelijk kind van Messer Piero Frusino di Antonio da Vinci, een notaio (notaris) en Caterina Di Meo Lippi (
een tot Christen gedoopte Africaanse slavin) die in een bouvallige boerderij woonde op anderhalve kilometer van Vinci.
Opmerking: volgens de officiele stukken staat het kind dus ingeschreven als Lionardo en niet zoals nu Leonardo.
Omdat zijn vader, die "notaio" was en dus kon lezen en schrijven, hield hij ook het kerkregister bij en schreef de geborene in als "Lionardo di ser Piero da Vinci"; zoon van heer Piero uit Vinci en Caterina. Daardoor is zijn geboortejaar en naam overgeleverd en staat in amtelijke stukken nog het een en ander vermeld over de levensomstandigheden van de eerste jaren van Leonardo. Zijn achternaam heeft hij dus te danken aan het bergdorpje Vinci in de buurt van Florence. Het geboortehuis van Leonardo - een hedendaagse toeristische attractie - staat in Anchiano een dorp op 3 km afstand van Vinci op het grondgebied van de stad Florence. Leonardo groeide op het platteland op, en verbleef vermoedelijk minstens het eerste jaar bij zijn moeder die hem zoogde. Volgens het kadaster van Vinci van 1475 woonde Leonardo daarna bij vader Piero en diens echtgenote Albiera. Hoe in die tijd zijn jongste jeugd zich verder ontwikkelde is onduidelijk.

Zijn werk
Omdat Leonardo een buitenechtelijk kind was mocht hij geen klassieke studie volgen en  moest hij dus wel een vak leren. Leonardo werd schildersgezel (leerlingschilder) bij Andrea del Verrochio, een Italiaans kunstenaar, geboren onder de naam Andrea di Michele de' Cioni en zoon van een tegelbakker. Rond de eeuwwisseling schreef hij een brief aan Ludovico il Moro waarin hij claimde in staat te zijn om allerhande apparaten en constructies te ontwerpen en te bouwen voor de stad Siege. De kwaliteit van Leonardo's werken trok al snel de aandacht in hoge adellijke kringen en hij ging al spoedig als een onafhankelijk zelfstandige schilder verder. Van 1482 tot 1499 werkte hij voor Ludvico Sforza il Moro een telg uit het geslacht van de Sforza's, dat de macht in handen had in Milaan. Ludivico was hertog van Milaan en werd mecenas van onder andere Leonardo daVinci. Ludvico kreeg de bijnaam de Moor (il Moro) vanwege zijn donkere huidskleur.

Een mecenas, ook wel patroon genoemd, is een persoon die als beschermheer of -vrouwe van kunstenaars, geleerden of sporters optreedt door ze van financiële middelen te voorzien, zodat ze zich zorgeloos kunnen wijden aan hun scheppend werk, wetenschappelijk onderzoek of sportieve loopbaan. De mecenas is meestal welgesteld, zodat hij zich het financiële offer kan veroorloven. De begunstigde artiest, wetenschapper of atleet wordt in dit verband protegé genoemd. De functie van een mecenas wordt het mecenaat genoemd. Feitelijk kennen we dit ook in de huidige tijd, maar dan noemen we het een sponsor.

De vrouw met de hermelijn. Leonardo produceerde in zijn atelier in Milaan vele schilderijen die nog steeds tot de allerbeste worden gerekend die ooit gemaakt zijn. Zijn schildersactiviteiten boden hem daarbij de mogelijkheid om zich ook met technische vraagstukken bezig te houden.

Het mecenaat bood aan Leonardo, die niet bemiddeld was, de mogelijkheid om zich verder met kunst en wetenschap bezig te houden. In 1499 werd hij door de onderlinge strijd van de verschillende hertogdommen toch weer gedwongen om naar Venetië te vluchten. Daar vond hij werk als ingenieur en adviseerde het stadsbestuur om een systeem van verplaatsbare barricades te bouwen voor de verdediging van de stad. Hiervoor ontwerp hij eveneens een waterbouwkundig systeem om de loop van de rivier de Arno zodanig om te kunnen leiden dat de stad hiermee zowel tegen wateroverlast als vijandelijkeaanvallen kon worden verdedigd.
Bij Ludovico kreeg hij zijn eigen studio inclusief een aantal leerlingen. Naast het schildersatelier richtte hij een werkplaats in waarin hij zich kon verdiepen in technische vraagstukken en vooral die van de vliegkunst. Hoewel de kerk dit soort experimenten verbood en de inquisitie waakzaam was vond hij hier toch de bescherming, rust en ruimte om zich over deze vraagstukken te buigen. Toen de Fransen Milaan bezetten, keerde hij noodgedwongen terug naar Florence, waar hij 1502 en 1503 voor Cesare Borgia, een telg uit het Italiaanse adellijke geslacht van de Borgia's, ging werken als militair architect en ingenieur. De Borgia dynastie stond bekend om de vele oorlogjes die ze voerden om hun macht in het Middellandse zeegebied uit te breiden. Cesare gaf Leonardo een vrijbrief voor de inspectie van alle lopende en geplande constructies in zijn domein. Hier ontwikkelde hij zijn bekende ontwerpen voor vestingwerken, "tanks" en meervoudig geschut, maar kreeg ook hier de gelegenheid om zijn ontwerpen voor mandragende vliegtuigen verder uit te werken. Leonardo's ontwerpen van de  parachute en de gigantische kruisboog, werden wel gebouwd en getest. De resultaten hiervan zijn helaas niet bekend.

Italië was in de periode waarin Leonardo leefde een verzameling van hertogdommen en koninkrijkjes. Deze bestreden elkaar uit alle macht. Dit bood aan Leonardo de ruimte om zijn technische inventiviteit op de constructie van nieuw wapentuig uit te leven. Dit leidde o.a. tot bovenstaande enorme kruisboog. Om verplaatsbaar te zijn en te kunnen richten had het een onderstel van zes wielen. Centraal achter de boog was het spanmechanisme aangebracht waarmee de uiteinden van de boog naar achteren getrokken konden worden. Links hiervan zijn details van het afvuur mechanisme getekend. Door met een hamer op een pen te slaan werd het ontgrendeld om de pijl af te vuren.

In 1502 produceerde Leonardo als onderdeel van een project civiele techniek voor Ottomaanse Sultan Beyazıt II van Constantinopel, een tekening van een boogbrug met een overspanning van 220 meter. De constructie was bedoeld om een inham aan de monding van de Bosporus die bekend staat als de Gouden Hoorn te overbruggen. Beyazıt liet het project niet uitvoeren omdat hij geloofde dat een dergelijke constructie onmogelijk was. (Leonardo's visie herrees echter in 2001 toen een kleinere brug op basis van zijn ontwerp werd gebouwd in Noorwegen).
In 1506 werd hij gedwongen om weer terug te keren naar Milaan en ging zich, onder de dekmantel van zijn schilderkunst, ook weer wijden aan de vliegkunst.

Van 1513 tot 1516 verhuisde hij naar Rome, waar toentertijd ook de veel jongere schilders als Rafael en Michelangelo werkten. Met Michelangelo werd hij gevraagd voor de uitvoering van een grote muurschildering in het Palazzo Vecchio in Florence. Beide kunstenaars voltooiden deze muurschilderingen echter nooit. Er bleven slechts schetsen van over.
In 1516 ging Leonardo werken voor koning Frans I van Frankrijk in het kasteel van Amboise Leonardo's wetenschappelijke werk was gebaseerd op de combinatie van intuïtie en emperisch onderzoekt en minder op de dan bestaande wetenschappelijke kennis of theoretische verklaringen. Hij probeerde een verschijnsel te doorgronden door het zo gedetailleerd mogelijk te tekenen met daarbij enkele ter zake dienende aanwijzingen. Echter, de kerk had dergelijke studies verboden en de inquisitie volgde nog steeds zijn werk met onopvallende waakzaamheid. Zoals het met de meeste wetenschappers in de periode voor de renaissance ging was men zeer beducht voor de inquisitie en bleven vele nieuwe gedachten verborgen. Ook Leonardo publiceerde daardoor niets van zijn onderzoek waardoor de producten van zijn geest na zijn dood niet tot een verdere ontplooiing kwamen. De wetenschap heeft het te danken aan zijn eminente vaardigheid tot schilderen en tekenen dat er van het gedachtegoed van hem toch veel bewaard is gebleven. Gedurende zijn hele leven had hij het plan om een grootse technische encyclopedie te maken op basis van tekeningen. Zo ver is het helaas nooit gekomen. Zijn ontwerpen van vliegende apparaten werden pas weer gebruikt in het midden van de negentiende eeuw door bijvoorbeeld Sir George Cayley en Otto Lilienthal.
Clos Lucé is een kasteel in Amboise waar Leonardo Da Vinci de laatste drie jaren van zijn leven woonde. Het is nu een museum over het leven en werk van Leonardo daVinci dat beschikt over veel voorbeelden van zijn technische ontwerpen. Leonardo overleed in het Franse Amboise, in het Clos Lucé en ligt begraven in de Kapel van St. Hubertus in het kasteel van Amboise.

Machines, werktuigen, wapens en vliegtuigen
Leonardo is heel zijn leven gefascineerd geweest door het fenomeen vliegen. Het enige aanknopingspunt hiervoor was de vlucht van de vogels. Hij bestudeerde dit uitgebreid en gedetailleerd. Als begaafd schilder en tekenaar legde hij al zijn waarnemingen vast in overzichtstekeningen met details van de belangrijke onderdelen. Dit werkte hij uit op constructietekeningen die hij voorzag van teksten met aanwijzingen voor de constructie en het gebruik. Vaak waren dit drie dimensionale tekeningen in verschillende aanzichten. Het bijzondere van de aantekeningen is dat hij deze in spiegelschrift heeft opgeschreven. De reden hiervan is niet geheel duidelijk. Een theorie is dat hij dit deed om de ware aard van sommige  ontwikkelingen voor de inquisitie te verbergen. Iedere tekening was een kunstwerk op zich.
Leonardo Da Vinci was zeker niet de eerste en enige die zich toen met de vraagstukken van het vliegen bezig was gaan houden. Niemand voor hem heeft echter met zoveel enthousiasme, doelgerichtheid, uithoudingsvermogen en intensiteit geprobeerd de droom van het vliegen te verwezenlijken. Zijn verslagen bevatten tekeningen van verschillende nieuwe, zowel praktische als onpraktische, apparaten en machines, zoals helicopters, machinegeweren, een gepantserde tank, een ondezeeboot , een stoomkanon en een apparaat met tandwielen waarvan men vermoedt dat het een mechanische rekenmachine voorstelt. Of  Leonardo ooit zo ver gekomen is om zijn ontwerpen te testen en te laten vliegen is nooit echt duidelijk geworden.

De kunst van het vliegen
"Ik wil aan wonderen gaan werken", schreef Leonardo in zijn jongensjaren. In de Renaissance verbleven in Italie een groot aantal artiesten, musicie , wetenschappers, architecten, technici, uitvinders en filosofen, maar alleen Leonardo Da Vinci verenigde al de hiervoor benodigde vaardigheden in zich. Hij was het universele genie, zoals bij vele geniale, creatieve en ingenieuse personen het geval is werkte hij vaak chotisch. In enkele bekende gevallen was hij al met een volgend onderwerk bezig was voordat het onderhande werk was ofgerond. Hij had een grenzenlose fantasie en vooral een visie op de toekomst. Daarom schreef hij: "Hij die zich in een discussie laat voorstaan op zijn autoriteit, gezag of macht gebruikt zijn verstand niet, maar slechts zijn herinneringen". En verder: "Hij die niet over de toekomst nadenkt zal weldra worden geconfronteerd met grote problemen".
Het zouden leuzes kunnen zijn die in de regeringsburelen boven iedere deur opgehangen kunnen worden!

Sinds de legende van Icarus hebben alle denkers en onderzoekers die zich op de een of andere manier met het kunnen vliegen van mensen bezig gehouden. De realisering van de vleugelslag van vogels werd hierbij als uitgangspunt genomen. Zo ook Leonardo in zijn eerste ontwerpen die met slaande vleugels waren uitgevoerd. Met de kracht van armen of benen, soms ook met beide, zou de mens met welhaast kunstzinnige en krachtvolle bewegingen in staat moeten zijn zich met slaande vleugels van de grond te verheffen, zo dacht ook hij.
Juist het idee om een vliegtuig te bouwen loopt als een rode draad door al zijn werken en heeft hem zijn hele leven vervolgd. Als basis voor de ontwikkeling van vliegtuigen nam hij de vogelvlucht als uitgangspunt. Deze studies werden vastgelegd in de Codex on de Flight of Birds (bc. 1505).
Hij realiseerde zich ook dat de mens tegelijkertijd ook in staat moest zijn te sturen. Wat hiervoor nog overbleef was het hoofd. In de richting waar de piloot zijn hoofd zou ook het vliegtuig moeten bewegen. (Waar kennen we dit nu van ?)

Een vogelvliegtuig zoals door Leonardo bedacht.
In het kattebelletje links boven is ook de piloot ingetekend. Deze ligt op de centrale draagbalk met aan het einde een kielvlak. Op de draagbalk is een ring geplaatst om de piloot op zijn plaats te houden. Zijn voeten worden bevestigd in "stijgbeugels" die zodanig aan de vleugels bevestigd zijn dat ze op en neer kunnen bewegen. Aan de vleugels zijn ook een paar handgrepen bevestigd om de kiepbeweging te kunnen uitvoeren. Op deze manier poogde Leonardo om de vleugelbeweging van de vogels na te kunnen bootsen.

Van de zweefvliegtuigen en helikopters van nu werden ook al de primaire beginselen vastgelegd. Leonardo heeft hiervan de eerste schetsen gemaakt en hij hoopte hiermee "zich in de lucht te kunnen verheffen". Hij noemde het de vliegende schroef. De tekening toont hoe het er uit moest zien; een gespiraliseerd metalen geraamte waarover gesteven linnen was gespannen. De linnen schroef moest door een mens worden aangedreven en snel gaan roteren. Deze helikopter boort zich als het ware de lucht in, door de vorm van een boor zou die moeten kunnen opstijgen. Zo schreef hij:

"Het ligt in de mogelijkheid van de mensen om de vogels als instrument in al zijn vorm en bewegingen als voorbeeld te nemen".

"De mens zal met grote vleugels, doordat hij tegen de weerstand biedende luchtkracht weet te ontwikkelen, met succes de lucht overwinnen en zich op haar kunnen verheffen".
 
Op 2 januari 1496 schreef Leonardo op een van zijn schetsen:

"Morgenvroeg zal ik de eerste poging ondernemen. De grote vogel zal zich van de grond verheffen en het hele universum versteld doen staan".

Het hefschroefvliegtuig van Leonardo. Het doel was om zich met een luchtschroef in de lucht te kunnen boren en zo te kunnen opstijgen.

Uit de geschriften zou men kunnen afleiden dat Leonardo op 3 januari 1496 een mislukte proef uitvoerde  met een vliegtuig dat hij had gebouwd. In de analen is namelijk een bericht te vinden waarover wordt gerept dat iemand een vliegende man had gesignaleerd. "Zo vrij als een vogel om vervolgens neer te storten en een been te breken". Van succesvolle vluchten wordt later niet meer gerept.
De misvatting bij zijn fantasierijke gedachten was echter het gewicht van de hiervoor benodigde constructies. Zo voorspelde hij dat dit maximaal zo rond de honderd kilo mocht bedragen. Hiermee zat hij echter op het verkeerde pad, want het vermogen dat nodig is om het eigen lichaamsgewicht te verheffen is groter dan een mens ooit kan opwekken.
Het grootste probleem met het vliegtuig van daVinci is dat hij niet over een gemechaniseerde krachtbron met voldoende vermogen kon beschikken en dus niet kon vliegen. Met een passende motor was dit dan misschien wel gelukt. Om een goed inzicht te krijgen in de natuurkundige wetten van kracht, massa en versnelling was de kennis van Isaac Newton nodig die dit later in zijn hoofdwerk "Philesofiae Naturalis Mathematica" uit 1687 beschreef.
Als bewijs dat deze vliegende schroef iets te maken heeft met de wetenschap van nu, is het feit dat de uitvinder van de echte helikopter, Igor Sikorsky, de plannen van Leonardo had bestudeerd en als aanzet gebruikte voor zijn ontwerp.

Epiloog

Tijdens zijn leven stond Leonardo bekend als een creatief ontwerper en ingenieur. Hij werd gewaardeerd als kunstschilder, beeldhouwer en ingenieur. Zijn eerste activiteiten zijn terug te voeren tot een brief aan Ludovico il Moro, beweerde hij allerlei soorten machines voor de bescherming van een stad beleg te kunnen maken. Onder de hoede van deze " mecenas" kon hij zich zowel aan kunst als techniek wijden.
Vele technische ontwikkelingen worden aan Leonardo daVinci toegeschreven. Wat hiervan is gebouwd, getest of gerealiseerd komt uit de historie, in tegenstelling tot zijn kunstzinnige nalatenschap, maar heel spaarzaam aan de orde. Zijn ontwerpen hebben aan de ontwikkeling van de techniek een impuls gegeven die voor latere technische denkers de uitdaging en inspiratie was om aan deze ontwikkeling te werken.
Dit roept de vraag op wie Leonardo daVinci was. Was het een eminente schilder en beeldhouwer of een eminent technicus? Zeker is dat zijn schilderwerken over de gehele wereld ten toon worden gesteld en als topstukken uit de renaissance kunst worden bewonderd. Zijn technische "kunststukken" zijn minstens zo groot in omvang maar staan in de schaduw van zijn kunstuitingen.
Leonardo was een visionair. Hij had een passie voor de toekomst. Zijn technische aanzetten hebben de basis gelegd voor ontwikkelingen, zoals o.a. de auto en het vliegtuig, die heden ten dage onze technologische maatschappij beheersen. Hij combineerde met grote vaardigheid de precisie van een technicus met het oog van een creatief kunstenaar.
Leonardo's leven wordt beschreven in "Giorgio Vasari's Vite", een van de belangrijkste biografische bronnen over de renessance kunst.

Een portret van Leonardo daVinci in zijn laatste jaren.



contact | © 2016